İşkence Suçu (TCK 94) – 2026

Madde gerekçesinde belirtildiği üzere, işkence suçunun mağduru yalnızca suç şüphesi altındaki kişilerle sınırlı değildir; tanıklar ve hatta bir başka kamu görevlisi de bu suçun mağduru olabilir.

Ancak kanun koyucu, işkence suçuna özgü olarak bu genel kurala bilinçli bir istisna getirmiştir: TCK m.94/4 uyarınca, işkence suçunun işlenişine iştirak eden kamu görevlisi olmayan diğer kişiler de, kamu görevlisi gibi (yani fail sıfatıyla, azmettiren veya yardım eden olarak değil) cezalandırılır. Madde gerekçesinde bu düzenlemenin amacı açıkça belirtilmiştir: kamu görevlisi olmayan kişilerin, sırf bu nedenle daha hafif bir sorumluluk türü olan “yardım eden” sıfatıyla cezalandırılmalarının önüne geçmek. Bu, teknik açıdan önemli bir ayrımdır: normal şartlarda özgü suçlara iştirak eden kamu görevlisi olmayan biri yardım eden/azmettiren olarak daha az cezalandırılabilecekken, işkence suçunda bu kişi de tıpkı kamu görevlisi gibi tam sorumluluk taşır.

Yargıtay’a göre bu “sistematik uygulama” ölçütü, aynı hareketin birebir tekrarlanması anlamına gelmez; farklılık gösterse dahi belli bir süreç içinde uygulanan fiiller bir bütün hâlinde insan onuruyla bağdaşmayacak surette acı, algı/irade etkilenmesi veya aşağılanmaya yol açarsa işkence oluşur. Ayrıca “Filistin askısı” veya “falakaya yatırma” gibi bazı ağır yöntemler, tekrarlanmasa bile sistematik uygulama özelliği taşıdıklarından tek seferinde dahi işkence suçunu oluşturabilir. Fiilin sistematik olup olmadığı, somut olayın özelliklerine göre hâkim tarafından takdir edilir; bu süreç birkaç saat sürebileceği gibi, günler veya haftalar boyunca da devam edebilir.

Bu düzenlemenin arkasındaki felsefe, işkencenin uluslararası hukuktaki insanlığa karşı suç boyutuyla yakından ilişkilidir. İşkenceye Karşı Birleşmiş Milletler Sözleşmesi ve Roma Statüsü gibi uluslararası belgeler, işkencenin hiçbir istisnai durumda (savaş hâli, iç karışıklık, olağanüstü hâl) meşru gösterilemeyeceğini ve bir üst görevlinin emrinin dahi haklılık gerekçesi olamayacağını kabul eder. Zamanaşımının işlememesi, failin yıllar sonra bile hesap vermekten kaçamayacağı anlamına gelir; bu, hem mağdur açısından güçlü bir güvence hem de kamu görevlilerinin yetkilerini kullanırken caydırıcı bir denetim mekanizmasıdır.

Yargıtay 8. Ceza Dairesi’nin bir kararına göre, kendisine ve başkasına zarar vermesini önlemek amacıyla 22 dakika gibi kısa bir sürede kalorifer peteğine kelepçelenen bir gözaltındaki kişiye yönelik uygulamanın, sistematik ve maddi/manevi bütünlüğe acı verme kastıyla işlenmediği; bu nedenle hem işkence suçunu hem de (o sırada zor kullanma yetkisinin kullanılması söz konusu olmadığından) zor kullanma sınırının aşılması suçunu oluşturmadığı kabul edilmiştir. Buna karşılık Yargıtay 1. Ceza Dairesi’nin bir kararında, kolluğun yakalama sırasında sistematik olmayan, anlık bir şiddet uygulaması (yerdeki kişinin göğsüne tekme atma) işkence değil, neticesi sebebiyle ağırlaşmış yaralama olarak nitelendirilmiştir.

TCK m.256’nın uygulanabilmesi için failin mutlaka zor kullanma yetkisine sahip bir kamu görevlisi (örneğin polis, jandarma) olması ve bu yetkiyi somut bir olayda, görevinin gerektirdiği ölçünün dışında kullanması gerekir. İşkence suçunun oluşabilmesi için ise kamu görevlisinin zor kullanma yetkisine sahip olması şart değildir; herhangi bir kamu görevlisi, yetkisi ne olursa olsun, sistematik bir uygulamayla bu suçu işleyebilir. Zor kullanma yetkisine sahip bir kolluk görevlisinin yetki sınırlarını aşarak gerçekleştirdiği kötü muameleler sistematik bir uygulama hâlini alırsa, artık TCK m.256 değil, TCK m.94 (işkence) uygulanır.

Bu mutlak yasak, CMK m.217/2’deki genel kuralla da desteklenir: yüklenen suç ancak hukuka uygun şekilde elde edilmiş delillerle ispat edilebilir. İşkence altında alınan bir ifade, en ağır ve istisnasız hukuka aykırılık türlerinden biridir; Yargıtay’ın ve AİHM’in içtihatlarında bu konuda hiçbir esneklik tanınmaz. Böyle bir ifade, sanığın aleyhine hiçbir şekilde kullanılamaz; dosyadan çıkarılır ve buna dayanan diğer deliller de “zehirli ağacın meyvesi” ilkesi gereği hukuka aykırı sayılabilir.

AİHM’in yerleşik içtihadına göre (Mehmet Ali Okur/Türkiye, Labita/İtalya, Salman/Türkiye kararları), kötü muamelenin AİHS m.3 kapsamına girebilmesi için asgari bir ciddiyet düzeyine ulaşması gerekir; bu düzeyin değerlendirilmesinde muamelenin süresi, fiziksel/psikolojik etkileri ile mağdurun cinsiyeti, yaşı ve sağlık durumu birlikte gözetilir. AİHM’e göre, özgürlüğünden mahrum bırakılmış bir kişiye karşı, davranışı gerektirmediği hâlde fiziksel güç kullanılması, tek başına insan onuruna saldırı ve AİHS m.3 ihlali oluşturur. Bir kişinin tamamen kolluk denetimi altındayken meydana gelen her türlü yaralanma da AİHM’e göre ciddi kuşkulara yol açar ve devletin bu konuda açıklama yükümlülüğü doğar.